Wychowywanie dzieci jest jednym z najtrudniejszych zadań w życiu człowieka, wychowujemy nasze dzieci bez przygotowania do tego „zawodu”. Rodzina przez naturalność swojej opieki, tworzy zręby osobowości młodego człowieka, a rodzice odpowiadają nie tylko za przyjście dziecka na świat, ale za jego intelektualny, fizyczny i moralny rozwój. Maria Maciaszkowa podkreśla, iż od rodziny rozpoczyna się biografia człowieka, która towarzyszy mu przez całe życie. To rodzina wywiera istotny i znaczący wpływ na zachowania się dziecka, stosunek do innych osób, dzięki rodzinie przyswaja i zinternalizuje w przyszłości wartości, normy i wzory postępowania, dokonuje życiowych wyborów.
Kontakty między członkami rodziny powinny pozwalać na wymianę myśli, zamierzeń, opinii, aspiracji. Czas wspólnie spędzany na rozmowie daje możliwość wspólnego odpoczynku, poznania, doznawania poparcia, rodzącej się sympatii. Rodząca się więź pomiędzy członkami rodziny stanowi o poczuciu tożsamości i przynależności dziecka. Możliwości wspólnego spędzania czasu podczas autentycznej szczerej wymiany zdań, niewyśmiewanych opinii, poglądów podnosi samoocenę członków rodziny, co z kolei wpływa na pozytywną atmosferę w rodzinie. Potrzeby materialne są różne, ale nieustanne skupianie się tylko na gromadzeniu dóbr materialnych i wyznaczanie sobie celów tylko o takim charakterze niesie ze sobą niebezpieczeństwo związane z zaniedbywaniem życia rodzinnego.
Obecnie obserwuje się tendencje zwiększania się liczby rodzin dwupokoleniowych (małych) w miejsce rodzin wielopokoleniowych, a w ślad za tym rozluźnianie się więzi emocjonalnych między krewnymi mieszkającymi oddzielnie. W wyniku transformacji ustrojowych i społecznych, migracji osób w celach zarobkowych, pogłębiają się zjawiska sieroctwa, opuszczenia, zaniedbywania. Dezorganizacja struktury i funkcji rodziny prowadzi do zjawiska sieroctwa duchowego, emocjonalnego, głównie występującego wskutek zaniku więzi emocjonalno-społecznych między rodzicami a dziećmi. Osamotnienie rozumiane jako faktyczne zaniedbywanie, brak opieki nad dzieckiem ze strony rodziców, chłód emocjonalny, zagrażający prawidłowemu rozwojowi dziecka. Pojęcie sieroctwa społecznego sensu largo w literaturze używane dla określenia dzieci pozostających w rodzinach, które nie wywiązują się z podstawowych obowiązków opiekuńczych wobec nich, dzieci porzuconych. Poczucie osamotnienia jest stanem psychoemocjonalnym, spowodowanym długotrwałym niezaspakajaniem potrzeby miłości i przynależności.
Najpoważniejsze problemy wiążą się z sytuacją dzieci w rodzinach dysfunkcyjnych, takich , które nie zaspakajają w niezbędnym zakresie materialnych, psychicznych i społecznych potrzeb swoich członków. Cechą charakterystyczną tych rodzin jest współwystępowanie niekorzystnych czynników takich jak faktyczne rozbicie rodziny, poważne konflikty pomiędzy jej członkami, nadużywanie alkoholu, popełnianie przestępstw, złe warunki materialno-bytowe, wychowywanie tylko przez jednego rodzica bardzo często z powodu migracji w celach zarobkowych drugiego rodzica, lub migracja obojga rodziców. Rodzina, w której codziennym zjawiskiem są kłótnie, awantury, bójki, jest zdecydowanie większym niebezpieczeństwem dla dziecka niż rodzina niepełna. Sytuacji tej nierzadko towarzyszą choroby, stany depresyjne i nerwicowe, wśród rodziców i dzieci oraz zachowania patologiczne. Rodziny patologiczne stwarzają zagrożenie dobra dzieci. Z nich nierzadko wywodzą się nieletni i młodociani sprawcy przestępstw, dzieci alkoholizujące się, dokonujące prób samobójstw i samouszkodzeń, nie uczące się i nie pracujące, wykazujące wczesne przejawy niedostosowania społecznego w postaci ucieczek z domu, wagarów, porzucania szkoły.
Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie z dnia 29 lipca 2005 r., wskazuje, iż przemoc należy rozumieć jako: „jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osób”. Definicja przemocy w rodzinie wychodzi poza opis ustawowych znamion czynu zabronionego – „znęcania”, zawiera również elementy wywołania cierpień i krzywd moralnych u ofiar przemocy, a więc powstałych nie tylko na zdrowiu fizycznym jak i psychicznym. Zaniedbywanie dziecka może obejmować zarówno sferę fizyczną jak i psychiczną, w ogólnym pojęciu oznacza niezaspakajanie potrzeb dziecka niezbędnych dla jego prawidłowego rozwoju. Można wymienić wiele form zaniedbywania np. materialne, związane z niezaspakajaniem potrzeb fizjologicznych w tym odżywiania, higieny, zaniedbywania zdrowia. Jak również związanymi z zaspakajaniem potrzeb psychicznych miedzy innymi miłości, poczucia bezpieczeństwa, przynależności. Dziecko potrzebuje ciepła, bezpieczeństwa, zainteresowania, zaspokojonego poczucia przynależności do własnej rodziny i poczucia własnej wartości, zaspakajanie wymienionych potrzeb jest niezbędne do prawidłowego rozwoju dziecka. Działania szkół, świetlic, placówek wychowawczo-opiekuńczych nie skompensują braków w zakresie zaspakajania więzi rodzinnych, potrzeb emocjonalnych dziecka możliwych do zrealizowania w pełni wyłącznie w rodzinie pierwotnej dziecka. Ponieważ życie w rodzinie ma charakter intymny, jest przekazywaniem siebie w myślach, uczuciach, postawach. Mądrość, dobroć rozumiana jako życzliwość i spolegliwość, nadaje wymienionym działaniom ciepła, wzruszenia. „W miłości rodzicielskiej mieszczą się bowiem najpiękniejsze ludzkie pragnienia i postawy ogarniające zdolność do świadczenia na rzecz innych, bezinteresowną życzliwość i ufność, a także rozumienie inności zainteresowań i zamiłowań poszczególnych członków rodziny oraz tolerancję dla odmiennych niż rodzicielskie poglądów”. Zatem zadaniem wyżej wymienionych placówek jest wspieranie rodziny w sprawowaniu jej podstawowych funkcji, zapewnienie pomocy rodzicom i ich dzieciom, przeciwdziałanie demoralizacji. W literaturze przedmiotu opisany jest wpływ zaburzonych relacji i konfliktów rodzinnych na podejmowanie przez młodzież odurzania się środkami uzależniającymi. W rodzinach dzieci zażywającej środki odurzające, w porównaniu do rodzin młodzieży ich niezażywającej, panuje klimat nacechowany dystansem, zaburzonymi relacjami i konfliktami między członkami rodziny. Młodzież zażywająca środki odurzające różni się od młodzieży nieużywającej ich nie tylko bardziej negatywnym stosunkiem do rodziny i do ojca, lecz również postrzeganiem swojej rodziny jako całości. Dziecko odrzucane emocjonalnie jest traktowane surowo, częściej karane, często i ciągle upominane i kontrolowane. Wzrasta w atmosferze upośledzenia i kształtuje się w nim poczucie gorszej „inności” , towarzysząca mu samoświadomość dewiacyjna. Na tym podłożu wyrastają uczucia wrogości do innych, postawy agresywne i zaniżona samoocena. Należy nie zapominać, że dzieci odrzucone łatwiej podlegają demoralizacji, szukając akceptacji, zrozumienia, zbliżają się do kolegów, „paczek” przestępczych. Sąd rodzinny i nieletnich zobowiązany jest do reagowania na każdą informację dotyczącą wszelkich nieprawidłowości w opiece nad dziećmi oraz naruszaniu dóbr dziecka. W sytuacji gdy zauważyliśmy sygnały, które mogą świadczyć o krzywdzie dziecka i jesteśmy tym zaniepokojeni, możemy zwrócić się do sądu rodzinnego (wydział rodzinny i nieletnich) z wnioskiem o wgląd w sytuację dziecka. Należy pamiętać, iż z punktu widzenia prawa władza rodzicielska to szereg uprawnień i obowiązków rodzica względem dziecka. Obejmuje ona obowiązek wychowania dziecka, reprezentowania go oraz sprawowania opieki nad nim i jego majątkiem, jednak najważniejszą jej funkcją jest ochrona dziecka. Dramat dziecka krzywdzonego w rodzinie polega na tym, że „z jednej strony ma ono głębokie poczucie niesamodzielności, zależności od dorosłych, konieczności posiadania opiekuna, z drugiej musi uporać się z poczuciem odrzucenia, świadomością, że nie bardzo może liczyć na swoich rodziców, że oni sami stanowią dla niego zagrożenie”.

Renata C.S.