Nie ulega wątpliwości, że rodzina stanowi dla dziecka pierwsze i w początkowym etapie najważniejsze środowisko wychowawcze i rozwojowe. Wpływ środowiska rodzinnego na kształtowanie osobowości dziecka odbywa się poprzez świadome oddziaływanie oraz poprzez oddziaływanie zupełnie „niezamierzona”. „Niezamierzone działanie” ujawnia się przede wszystkim we wzajemnych stosunkach członków rodziny wobec siebie, głownie w stosunku rodziców do dzieci. Stosunek ten nazywany jest mianem postawy rodzicielskiej, w której wyróżnia się trzy komponenty: uczuciowy, myślowy i działaniowy. Najważniejszy element uczuciowy wyznacza kierunek, charakter myślenia oraz działania rodziców. Kontakty między członkami rodziny powinny pozwalać na wymianę myśli, zamierzeń, aspiracji. Rozmowa w rodzinie daje możliwość odprężenia, doznawania oparcia, sympatii, zrozumienia. Czas wspólnie spędzany pozwala na pogłębienie, wzmocnienie więzi łączących członków rodziny. Składnik myślowy to przede wszystkim wyraz poglądów na istotne dla dziecka sprawy, wartości. Należy podkreślić, iż prawidłowa postawa rodzicielska charakteryzuje się zainteresowaniem rodziców dzieckiem, akceptacją jego właściwości i poszanowaniem odrębności, zaspokajaniem potrzeb dziecka, współdziałaniem z nim, zapewnieniem mu swobody odpowiedniej do wieku, przyznawaniem mu przywilejów, ale i nakładaniem obowiązków stosownych do wieku z dostosowaniem wymagań do możliwości dziecka. „Nie wystarczy kochać dziecko, trzeba je także umieć wychować”. Trudne warunki życia we współczesnej rzeczywistości, niezaradność życiowa powodują w sposób pośredni lub bezpośredni liczne negatywne skutki wielu polskich rodzin, stając się przyczyną stresu, rozluźnienia więzi rodzinnej, nasilenia konfliktów między poszczególnymi członkami rodziny, jest przyczyną pogarszania życia małżeńskiego i rodzinnego. Prowadzi to do wzrostu liczby rodzin konfliktowych i zdezintegrowanych oraz zakłóceń w realizacji podstawowych funkcji rodziny, w tym również w realizacji podejmowanych czynności opiekuńczych. Najpoważniejsze problemy wiążą się z sytuacją dzieci w rodzinach dysfunkcyjnych tj. takich, które nie zaspokajają w niezbędnym zakresie materialnych, psychicznych i społecznych potrzeb swoich członków. Cechą charakterystyczna tych rodzin jest współwystępowanie niekorzystnych czynników, takich jak faktyczne rozbicie rodzin, poważne konflikty między jej członkami, nadużywanie alkoholu, popełnianie przestępstw, uprawianie prostytucji, przemoc, poważne choroby i zaburzenia psychiczne, złe warunki materialno-bytowe. Niski poziom wykształcenia i kultury rodziców łączy się z niskim statusem społeczno-zawodowym, małymi zarobkami, bezrobociem, złymi warunkami mieszkaniowymi. Sytuacji tej nierzadko towarzyszą choroby, stany depresyjne i nerwicowe wśród rodziców i dzieci. Młodzież pozbawiona bliskości z własną rodziną jest bardziej podatna na presję rówieśniczą w zakresie używania narkotyków, picia alkoholu i dokonywania przestępstw. Wiąże się to z faktem, iż młodzież sięga po środki odurzające nie po to, aby zmienić siebie lub rzeczywistość, lecz po to, aby zmienić percepcję siebie lub rzeczywistości. Z nich najczęściej wywodzą się nieletni i młodociani sprawcy przestępstw, dzieci alkoholizujące się, dokonywujące prób samobójczych i samouszkodzeń, nie uczące się i nie pracujące, wykazujące wczesne przejawy niedostosowania społecznego w postaci ucieczek z domu, wagarów, porzucania szkoły. Przeprowadzone obserwacje, wywiady, uwagi odnotowane w zeszycie obserwacji uczniów wskazały jednoznacznie, że głównymi przyczynami słabej motywacji do nauki są: nadmierny stres, brak wsparcia psychicznego w rodzinie, lenistwo uczni, niska samoocena, wymagania niedostosowane do możliwości uczniów (brak opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej), nudne lekcje, słaba sytuacja materialna rodziny, brak wzorców i dobrych nawyków w domu, niski poziom świadomości wychowawczej rodziców, brak celów życiowych i edukacyjnych, praca uczniów w gospodarstwie domowym, liczebność rodzeństwa, brak warunków odrabiania prac domowych, ujemny wpływ środowiska rówieśniczego. Brak motywacji młodzieży do uczenia się sprawia, że nauka staje się dla nich mało satysfakcjonująca. Rezygnacja z dalszej edukacji prowadzi do stałego zwiększania szeregów ludzi niewykwalifikowanych, nieprzystosowanych do życia w nowoczesnym społeczeństwie. Osoby niezdolne do współzawodnictwa z innymi, bardzo często się wykolejają, łatwo popadają w konflikt z prawem a normy życia społecznego stają się płynne. Renata Ciemała-Sojka